Chapter 7
рдЕрдз्рдпाрдп 07: E-mail, Social Networking and e-Governance Services
рдИ-рдоेрд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी (Inbox, Outbox, Compose, Attachments), рд╕ोрд╢рд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо्рд╕ (Facebook, X, LinkedIn, Instagram), рдд्рд╡рд░िрдд рд╕ंрджेрд╢ (WhatsApp, Telegram), рдИ-рдХॉрдорд░्рд╕, рдиेрдЯिрдХेрдЯ्рд╕, рддрдеा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдИ-рдЧрд╡рд░्рдиेंрд╕ рд╕ेрд╡ाрдПं (IRCTC, рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рд╕ेрд╡ा, eHospital-ORS, UMANG рдПрд╡ं DigiLocker) рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдЙрди्рдоुрдЦ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी।
Topic 1: Structure of E-mail
Topic 2: Using E-mails
Topic 3: Social & E-Commerce
Topic 4, 5, 6: e-Governance
E-mail Address and Its Components
Electronic Mail (E-mail): рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрджेрд╢ों, рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдФрд░ рдорд▓्рдЯीрдоीрдбिрдпा рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдд्рд╡рд░िрдд рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдПрд╡ं рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдбाрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХिрд╕ी рдкрдд्рд░ рдХो рд╕рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХा рдкिрди рдХोрдб рд╕рд╣िрдд рдбाрдХ рдкрддा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै, рдаीрдХ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдИ-рдоेрд▓ рднेрдЬрдиे рд╣ेрддु рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рдХा E-mail Address рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
рдПрдХ рдоाрдирдХ рдИ-рдоेрд▓ рдкрддे рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк username@domain рд╣ोрддा рд╣ै। CCC рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ рдХे рджो рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें @ (At the rate) рдЪिрди्рд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдкृрдердХ (Separate) рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
| рдШрдЯрдХ рдХा рдиाрдо | рд╕्рдеिрддि | рдХाрд░्рдп рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं | рдЙрджाрд╣рд░рдг |
|---|---|---|---|
| 1. Username (Local Part) | @ рдЪिрди्рд╣ рдХे рдмाрдИं (Left) рдУрд░ | рдИ-рдоेрд▓ рд╕рд░्рд╡рд░ рдкрд░ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХे рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоेрд▓рдмॉрдХ्рд╕ (Mailbox) рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдкрд╣рдЪाрди। рдЗрд╕рдоें рдЕрдХ्рд╖рд░, рдЕंрдХ рд╡ рдмिंрджु (.) рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। | amit.sharma |
| 2. @ Symbol (Separator) | рдордз्рдп рдоें рд╕्рдеिрдд | рдпूрдЬрд░рдиेрдо рдХो рдбोрдоेрди рдиाрдо рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╡िрднाрдЬрдХ। рдЗрд╕рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рд░े рдЯॉрдорд▓िंрд╕рди (Ray Tomlinson) рдиे рдХिрдпा। | @ |
| 3. Domain Name | @ рдЪिрди्рд╣ рдХे рджाрдИं (Right) рдУрд░ | рдИ-рдоेрд▓ рд╕ेрд╡ा рдк्рд░рджाрддा (ISP/Mail Server) рдХी рдкрд╣рдЪाрди। рдЗрд╕рдХे рджो рдЙрдк-рднाрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं: рд╣ोрд╕्рдЯ рдиाрдо рддрдеा Top-Level Domain (TLD)। | gmail.com, yahoo.com |
| 4. TLD / ccTLD | рдбोрдоेрди рдХे рдЕंрддिрдо рднाрдЧ рдоें | рдбोрдоेрди рдХी рдк्рд░рдХृрддि (.com = рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ, .gov = рд╕рд░рдХाрд░ी) рдЕрдерд╡ा рджेрд╢ рдХोрдб (.in = рднाрд░рдд, .uk = рдм्рд░िрдЯेрди) рдХी рдкрд╣рдЪाрди। | .gov.in, .org |
• рдХोрдИ рд╕्рдкेрд╕ (No Space) рдирд╣ीं: рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ рдоें рдХрд╣ीं рднी рдЦाрд▓ी рдЬрдЧрд╣ (Blank Space) рдХी рдЕрдиुрдорддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी (рдЙрджा. rahul kumar@gmail.com рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЕрдоाрди्рдп рд╣ै)।
• рдХेрд╕ рдЗрдирд╕ेंрд╕िрдЯिрд╡ (Case Insensitive): рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ рдоें рдЫोрдЯे рдЕрдХ्рд╖рд░ (lowercase) рдпा рдмрдб़े рдЕрдХ्рд╖рд░ (UPPERCASE) рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдХोрдИ рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рдкрдб़рддा; User@domain.com рдФрд░ user@domain.com рд╕рдоाрди рд╣ोрддे рд╣ैं।
• рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा (Global Uniqueness): рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдХिрди्рд╣ीं рднी рджो рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХा рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ рдХрднी рднी рдПрдХ рд╕рдоाрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।
• рдИ-рдоेрд▓ рдХे рдЬрдирдХ: Ray Tomlinson рдХो рдИ-рдоेрд▓ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдПрд╡ं @ рдЪिрди्рд╣ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХा рдЬрдирдХ (Father of E-mail) рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै (1971)।
• рднाрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдкूрдЫा рдЬाрдП рдХि "E-mail рдоें рдХिрддрдиे рднाрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं?", рддो рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ 2 (Username рдПрд╡ं Domain) рд╣ै।
• Separator рдЪिрди्рд╣: рдпूрдЬрд░рдиेрдо рдФрд░ рдбोрдоेрди рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЪिрди्рд╣ @ рд╣ै।
Opening Email Account (рдЦाрддा рдЦोрд▓рдиा рдПрд╡ं рд╕ाрдЗрди рдЕрдк)
рдИ-рдоेрд▓ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХो рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдХिрд╕ी рдИ-рдоेрд▓ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдк्рд░ोрд╡ाрдЗрдбрд░ (рдЬैрд╕े Gmail, Outlook, Yahoo) рдХी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЦाрддा рдкंрдЬीрдХृрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।
| рдоाрдкрджंрдб | Sign Up (Create Account / Register) | Sign In (Login / рдк्рд░рд╡ेрд╢) |
|---|---|---|
| рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдЙрдж्рджेрд╢्рдп | рдИ-рдоेрд▓ рд╕рд░्рд╡рд░ рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдкрдиा рдирдпा рдЦाрддा рдкंрдЬीрдХृрдд рдХрд░рдиा | рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдмрдиे рдкंрдЬीрдХृрдд рдЦाрддे рдоें рдЕрдкрдиा рдкाрд╕рд╡рд░्рдб рджрд░्рдЬ рдХрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиा |
| рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХी рд╕्рдеिрддि | рдирдпा рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा (New User) | рдоौрдЬूрджा рдкंрдЬीрдХृрдд рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा (Existing User) |
| рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯिрдпां | рдиाрдо, рдЬрди्рдорддिрдеि, рдирдпा рдпूрдЬрд░рдиेрдо, рдкाрд╕рд╡рд░्рдб, рд░िрдХрд╡рд░ी рдоोрдмाрдЗрд▓ | рдкंрдЬीрдХृрдд рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ рдПрд╡ं рдЧोрдкрдиीрдп рдкाрд╕рд╡рд░्рдб |
| рдкрд░िрдгाрдо | рдирдпा рдИ-рдоेрд▓ рдЦाрддा рд╡ рдоेрд▓рдмॉрдХ्рд╕ рд╕ृрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै | рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЗрдирдмॉрдХ्рд╕ рд╡ рдоेрд▓рдмॉрдХ्рд╕ рдЗंрдЯрд░рдлेрд╕ рдЦुрд▓рддा рд╣ै |
- рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдм्рд░ाрдЙрдЬ़рд░ рдЦोрд▓ें рдФрд░ рдИ-рдоेрд▓ рдк्рд░рджाрддा рдХी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдЬाрдПं (рдЬैрд╕े
accounts.google.com)। - рд╣ोрдордкेрдЬ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз Create account (рдЦाрддा рдмрдиाрдПं) / Sign Up рдмрдЯрди рдкрд░ рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░ें।
- рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрд╡рд░рдг рджрд░्рдЬ рдХрд░ें: First Name, Last Name рдПрд╡ं рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорддिрдеि।
- рдЕрдж्рд╡िрддीрдп Username рдЪुрдиें (рдпрджि "Username already taken" рдЖрдП, рддो рджूрд╕рд░ा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдиाрдо рдЪुрдиें)।
- рдПрдХ Strong Password рдмрдиाрдПं (рдЬिрд╕рдоें рдмрдб़े-рдЫोрдЯे рдЕрдХ्рд╖рд░, рд╕ंрдЦ्рдпाрдПं рд╡ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЪिрди्рд╣
@, #, $рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ों)। - рдЦाрддा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд░िрдХрд╡рд░ी рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиंрдмрд░ рдПрд╡ं рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд░िрдХрд╡рд░ी рдИ-рдоेрд▓ рджрд░्рдЬ рдХрд░ें।
- рдоोрдмाрдЗрд▓ рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд OTP (One Time Password) рджрд░्рдЬ рдХрд░ рд╕рдд्рдпाрдкрди рдкूрд░्рдг рдХрд░ें।
- Terms of Service рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ें; рдЖрдкрдХा рдИ-рдоेрд▓ рдЦाрддा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
Mailbox: Inbox and Outbox
Mailbox (рдоेрд▓рдмॉрдХ्рд╕): рдИ-рдоेрд▓ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдоें рд╡рд╣ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ां рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХे рд╕рднी рдЖрдиे рд╡ाрд▓े, рднेрдЬे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े, рд▓ंрдмिрдд рддрдеा рд╕рд╣ेрдЬे рдЧрдП рдИ-рдоेрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рд╡िрднिрди्рди рд╢्рд░ेрдгिрдпों (Folders) рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं।
| рдлोрд▓्рдбрд░ рдХा рдиाрдо | рд╕ंрдЪाрд░ рдХी рджिрд╢ा | рдбेрдЯा рдХी рд╕्рдеिрддि / рдЕрд╡рд╕्рдеा | рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ |
|---|---|---|---|
| Inbox | Incoming (рдЖрд╡рдХ) | рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░ाрдк्рдд (Received) | рджूрд╕рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬे рдЧрдП рд╕рднी рдирдП рд╡ рдкुрд░ाрдиे рд╕ंрджेрд╢ рдпрд╣ां рдЖрддे рд╣ैं। |
| Outbox | Outgoing (рдЬाрд╡рдХ) | рд▓ंрдмिрдд / рдХрддाрд░рдмрдж्рдз (Pending / Sending) | рдЬो рд╕ंрджेрд╢ рднेрдЬे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдЯूрдЯрдиे/рд╕рд░्рд╡рд░ рдлेрд▓ рд╣ोрдиे рд╕े рд░ुрдХ рдЧрдП рд╣ैं। |
| Sent (Sent Mail) | Outgoing (рдЬाрд╡рдХ) | рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рднेрдЬा рдЬा рдЪुрдХा (Delivered) | рдЬो рд╕ंрджेрд╢ рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕рд░्рд╡рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ेрд╖िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। |
| Drafts | рд▓ोрдХрд▓ / рдЖंрддрд░िрдХ | рдЕрдкूрд░्рдг / рдЕрд╕рдоाрдк्рдд (Unsent) | рдЬो рд╕ंрджेрд╢ рд▓िрдЦ рддो рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ैं рдХिंрддु рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдиे Send рдирд╣ीं рджрдмाрдпा। |
• рдИ-рдоेрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд╣ाँ рд╣ोрддा рд╣ै? рдЙрдд्рддрд░: Inbox।
• рдпрджि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдмंрдж рд╣ो рдпा рд╕рд░्рд╡рд░ рдбाрдЙрди рд╣ो, рддो рднेрдЬा рдЧрдпा рдоेрд▓ рдХрд╣ाँ рдЕрд╕्рдеाрдИ рд░ूрдк рд╕े рд░ुрдХेрдЧा? рдЙрдд्рддрд░: Outbox।
• рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рднेрдЬा рдЧрдпा рд╕ंрджेрд╢ рдХрд╣ाँ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рд╣ोрддा рд╣ै? рдЙрдд्рддрд░: Sent Box (Sent)।
• Inbox рдФрд░ Outbox рд╕рдоाрди рд╣ोрддे рд╣ैं? рдЙрдд्рддрд░: False (рдЕрд╕рдд्рдп)।
Creating and Sending a New E-mail (Compose)
рдирдпा рдИ-рдоेрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдИ-рдоेрд▓ рдЗंрдЯрд░рдлेрд╕ рдоें Compose рдмрдЯрди рдкрд░ рдХ्рд▓िрдХ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХंрдкोрдЬ़ рд╡िंрдбो рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдлीрд▓्рдб्рд╕ рд╣ोрддी рд╣ैं:
| рдлीрд▓्рдб рдХा рдиाрдо | рдкूрд░्рдг рд░ूрдк | рдк्рд░рдХृрддि / рджृрд╢्рдпрддा | рдЙрдкрдпोрдЧिрддा |
|---|---|---|---|
| To | - | рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ (рд╕рднी рдХो рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै) | рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рдХा рдИ-рдоेрд▓ рдкрддा рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ंрджेрд╢ рдЕрднीрд╖्рдЯ рд╣ै। |
| Cc | Carbon Copy | рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ (рд╕рднी рдХो рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै) | рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддाрдУं рдХो рд╕ूрдЪрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрд▓िрдкि рднेрдЬрдиा। 'To' рдФрд░ 'Cc' рджोрдиों рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рдкрддा рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। |
| Bcc | Blind Carbon Copy | рдЧोрдкрдиीрдп (рд╕рднी рд╕े рдЫिрдкा рд░рд╣рддा рд╣ै) | рдЧुрдк्рдд рдк्рд░рддिрд▓िрдкि рднेрдЬрдиा। Bcc рдоें рджрд░्рдЬ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдИ-рдоेрд▓ рдПрдб्рд░ेрд╕ To рддрдеा Cc рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рдХो рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддा। |
| Subject | - | рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдкंрдХ्рддि | рдИ-рдоेрд▓ рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╖рдп; рдЗрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рд╕ंрджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди рд╕рдордЭрддा рд╣ै। |
| Body | - | рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрджेрд╢ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | рдИ-рдоेрд▓ рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рд▓िрдЦिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдЕрднिрд╡ाрджрди (Greeting) рдПрд╡ं рд╕рдоाрдкрди। |
• рдпрджि рдПрдХ рд╣ी рдИ-рдоेрд▓ 50 рд▓ोрдЧों рдХो рднेрдЬрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдк рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ी рдХो рднी рджूрд╕рд░े рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддाрдУं рдХा рдИ-рдоेрд▓ рдкрддा рдЬ्рдЮाрдд рди рд╣ो, рддो рдЙрди рд╕рднी 50 рдкрддों рдХो Bcc (Blind Carbon Copy) рдлीрд▓्рдб рдоें рджрд░्рдЬ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
• рдирдпा рдоेрд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓ा рдХ्рд▓िрдХ Compose рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
Replying to an E-mail Message (Reply рдПрд╡ं Reply All)
рдЬрдм рдХिрд╕ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдИ-рдоेрд▓ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЙрд╕ी рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк (Conversation Thread) рдоें рднेрдЬрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рддो Reply рдЕрдерд╡ा Reply All рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
| рдХрдоांрдб (Command) | рдЙрдд्рддрд░ рдХिрд╕े рдЬाрддा рд╣ै? | Cc рд╡ाрд▓े рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं? | рдЙрдЪिрдд рдЙрдкрдпोрдЧिрддा |
|---|---|---|---|
| Reply | рдХेрд╡рд▓ рдоूрд▓ рдк्рд░ेрд╖рдХ (Original Sender) рдХो | рдирд╣ीं | рдЬрдм рдЙрдд्рддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдоेрд▓ рднेрдЬрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдиिрдЬी рд╡ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो। |
| Reply All | рдк्рд░ेрд╖рдХ + To рдФрд░ Cc рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╕рднी рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддाрдУं рдХो | рд╣ाँ (рд╕рднी рдХो) | рдЬрдм рдЙрдд्рддрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪрд░्рдЪा рдпा рдЯीрдо рдХे рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдпों рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो। |
• Re: рдХा рдЕрд░्рде: рдЬрдм рдХिрд╕ी рдИ-рдоेрд▓ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे Subject рдХे рдЖрдЧे рд╕्рд╡рддः Re: (Regarding / In response to) рдЬुрдб़ рдЬाрддा рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рди: "рдИ-рдоेрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ी рддрдд्рдХाрд▓ Reply рдХрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै?"
рдЙрдд्рддрд░: False (рдЕрд╕рдд्рдп)। рдИ-рдоेрд▓ рдПрдХ Asynchronous рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै; рдЗрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
Forwarding an E-mail Message
Forward (рдЕрдЧ्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиा): рдЬрдм рдЖрдкрдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рдХोрдИ рдИ-рдоेрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рдЙрд╕рдХी рдоूрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (рддрдеा рдЕрдЯैрдЪрдоेंрдЯ्рд╕) рд╕рд╣िрдд рдХिрд╕ी рдРрд╕े рддीрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рднेрдЬрдиा рд╣ो рдЬो рдоूрд▓ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рдеा, рддो Forward рд╡िрдХрд▓्рдк рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
• Fwd: рдЕрдерд╡ा FW: рдк्рд░ीрдлिрдХ्рд╕: рдлॉрд░рд╡рд░्рдб рдХिрдП рдЧрдП рдоेрд▓ рдХे Subject рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рд╕्рд╡рддः Fwd: рдЬुрдб़ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рдЕрдЧ्рд░ेрд╖िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдпा рд╣ै।
• рдЕрдкрдиी рдЯिрдк्рдкрдгी рдЬोрдб़рдиा: рдлॉрд░рд╡рд░्рдб рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдоूрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рдХे рдКрдкрд░ рдЕрдкрдиी рдиिрдЬी рдЯिрдк्рдкрдгी рдпा рд╕ंрджрд░्рдн (Context) рд▓िрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै।
NIELIT CCC рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫा рдЧрдпा рдк्рд░рд╢्рди: "рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рд╡िрдХрд▓्рдк рдИ-рдоेрд▓ рдоें рдоौрдЬूрдж рдирд╣ीं рд╣ोрддा?"
рд╡िрдХрд▓्рдк: (A) Reply (B) Reply All (C) Forward (D) Forward All
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (D) Forward All (рдИ-рдоेрд▓ рдоें Forward All рдиाрдо рдХा рдХोрдИ рдоाрдирдХ рдмрдЯрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा)।
Searching Emails
рдЬрдм рдоेрд▓рдмॉрдХ्рд╕ рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдИ-рдоेрд▓ рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рддрдм рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ंрджेрд╢ рдХो рдЦोрдЬрдиे рд╣ेрддु Search Box (рдЦोрдЬ рдкрдЯ्рдЯी) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
| рд╕рд░्рдЪ рдСрдкрд░ेрдЯрд░ / рдЖрдзाрд░ | рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХ्рд╡ेрд░ी | рдЦोрдЬ рдХा рд╕рдЯीрдХ рдк्рд░рднाрд╡ |
|---|---|---|
| from: (рдк्рд░ेрд╖рдХ) | from:nielit | рдХेрд╡рд▓ NIELIT рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬे рдЧрдП рдИ-рдоेрд▓ рдЦोрдЬेрдЧा। |
| to: (рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा) | to:principal@school.com | рдХेрд╡рд▓ рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рдкрддे рдХो рднेрдЬे рдЧрдП рд╕ंрджेрд╢ рджिрдЦाрдПрдЧा। |
| subject: (рд╡िрд╖рдп) | subject:Admit Card | рдЬिрди рдоेрд▓ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें 'Admit Card' рд╣ो рдХेрд╡рд▓ рд╡рд╣ी рд▓ाрдПрдЧा। |
| has:attachment | has:attachment | рдХेрд╡рд▓ рд╡े рдИ-рдоेрд▓ рдлिрд▓्рдЯрд░ рдХрд░ेрдЧा рдЬिрдирдоें рдлाрдЗрд▓ें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ैं। |
| filename: | filename:pdf | рдХेрд╡рд▓ рд╡े рд╕ंрджेрд╢ рдвूंрдвेрдЧा рдЬिрдирдоें PDF рдлाрдЗрд▓ рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рд╣ै। |
• Search рдмрдиाрдо Sort: Search рдХा рдЕрд░्рде рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоाрдирджंрдб рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрджेрд╢ рдвूंрдврдиा (Find) рд╣ै, рдЬрдмрдХि Sort рдХा рдЕрд░्рде рдоेрд▓ рдХो рджिрдиांрдХ рдпा рдЖрдХाрд░ рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд (Arrange) рдХрд░рдиा рд╣ै।
Attaching Files with Email
Attachment (рд╕ंрд▓рдЧ्рдирдХ): рд▓िрдЦिрдд рдИ-рдоेрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рдХे рд╕ाрде рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рд╕े рдЬोрдб़ी рдЧрдИ рдХोрдИ рднी рдмाрдЗрдирд░ी рдпा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдлाрдЗрд▓ (рдЬैрд╕े PDF рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ, рдЗрдоेрдЬ, рд╡рд░्рдб рдлाрдЗрд▓, рд╕्рдк्рд░ेрдбрд╢ीрдЯ) Attachment рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
• Paperclip (ЁЯУО) рдЖрдЗрдХрди: рдИ-рдоेрд▓ рдоें рдлाрдЗрд▓ рдЕрдЯैрдЪ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкेрдкрд░рдХ्рд▓िрдк рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╡ाрд▓े рдмрдЯрди рдкрд░ рдХ्рд▓िрдХ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
• MIME рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓: рдИ-рдоेрд▓ рдоें рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдСрдбिрдпो, рд╡ीрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдЕрдЯैрдЪ рдХрд░рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा MIME (Multipurpose Internet Mail Extensions) рдоाрдирдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддी рд╣ै।
• Gmail Attachment Size Limit: рдЬीрдоेрд▓ рдоें рд╕ीрдзे рдлाрдЗрд▓ рдЕрдЯैрдЪ рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдзिрдХрддрдо рд╕ीрдоा 25 MB рд╣ोрддी рд╣ै (25 MB рд╕े рдмрдб़ी рдлाрдЗрд▓ों рд╣ेрддु Google Drive рд▓िंрдХ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै)।
• рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдоिрдердХ: рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдлाрдЗрд▓ рдЕрдЯैрдЪрдоेंрдЯ рдХे рднी рдИ-рдоेрд▓ рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рднेрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
• рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ाрд╡рдзाрдиी: рдХिрд╕ी рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд╕्рд░ोрдд рд╕े рдЖрдИ рд╕ंрджेрд╣ाрд╕्рдкрдж рдЕрдЯैрдЪрдоेंрдЯ (рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ .exe рдпा .scr) рдХो рдЦोрд▓рдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдПंрдЯीрд╡ाрдпрд░рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдХैрди рдХрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
Email Signature (рдИ-рдоेрд▓ рд╕िрдЧ्рдиेрдЪрд░)
Email Signature: рдИ-рдоेрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╕्рд╡рддः (Automatically) рдЬुрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ेрд╖рдХ рдХा рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╡िрд╡рд░рдг рдм्рд▓ॉрдХ рд╣ै। рдЗрд╕े рдИ-рдоेрд▓ рд╕ेрдЯिंрдЧ्рд╕ рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдХॉрди्рдл़िрдЧрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдирдП рдХंрдкोрдЬ़ рдпा рд░िрдк्рд▓ाрдИ рдоेрд▓ рдоें рдпрд╣ рд╕्рд╡рддः рдиीрдЪे рдЬुрдб़ рдЬाрддा рд╣ै।
Regards,
Sarvesh Kumar
Computer Teacher & Corporate Trainer
Pratham Institute of Computer & Excellence
Email: sarvesh@example.com | Mobile: +91-XXXXXXXXXX
Website: www.prathaminstitute.com
• рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдмрдиाрдо рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░: рдИ-рдоेрд▓ рд╕िрдЧ्рдиेрдЪрд░ рдХोрдИ рд╣ाрде рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рджрд╕्рддрдЦрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдм्рд▓ॉрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХрднी рднी рдкाрд╕рд╡рд░्рдб, рдкिрди рдпा рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдмैंрдХ рд╡िрд╡рд░рдг рдирд╣ीं рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП।
Facebook, Twitter (X), LinkedIn, Instagram
| рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо | рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ / рд▓ॉрди्рдЪ рд╡рд░्рд╖ | рдк्рд░рдХृрддि / рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп | CCC рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп |
|---|---|---|---|
| Mark Zuckerberg (2004) | рдоिрдд्рд░ों, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдоुрджाрдпों рд╕े рдЬुрдб़рдиा; рдлोрдЯो, рд╡ीрдбिрдпो рд╡ рдкोрд╕्рдЯ рд╢ेрдпрд░िंрдЧ। | рдкैрд░ेंрдЯ рдХंрдкрдиी Meta рд╣ै; рди्рдпूрдирддрдо рдЖрдпु рд╕ीрдоा 13 рд╡рд░्рд╖ рд╣ै। | |
| Twitter (рдЕрдм X) | Jack Dorsey, Biz Stone (2006) | рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдм्рд▓ॉрдЧिंрдЧ (Microblogging); рдд्рд╡рд░िрдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рдЯ्рд░ेंрдб्рд╕ рд╡ рд╣ैрд╢рдЯैрдЧ (#) рд╕ंрд╡ाрдж। | рдоूрд▓ рдХैрд░ेрдХ्рдЯрд░ рд╕ीрдоा 140 рдеी, рдЬिрд╕े рдмрдв़ाрдХрд░ 280 рдХैрд░ेрдХ्рдЯрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡ाрдоी Elon Musk рд╣ैं। |
| Reid Hoffman (2003) | рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╡ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХिंрдЧ (Professional Networking), рдЬॉрдм рд╕рд░्рдЪ, рд░िрдЬ्рдпूрдоे। | рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд╕ॉрдл्рдЯ рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдоें; рдиौрдХрд░ी рддрд▓ाрд╢рдиे рд╡ рдХॉрд░्рдкोрд░ेрдЯ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╣ेрддु рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз। | |
| Kevin Systrom, Mike Krieger (2010) | рдлोрдЯो рдПрд╡ं рд╢ॉрд░्рдЯ рд╡ीрдбिрдпो (Reels) рд╢ेрдпрд░िंрдЧ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХेंрдж्рд░िрдд рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо। | 2012 рдоें рдлेрд╕рдмुрдХ (Meta) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। |
Instant Messaging (WhatsApp, Facebook Messenger, Telegram)
Instant Messaging (IM): рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдордп (Real-Time) рдоें рджो рдпा рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рдХे рдордз्рдп рдд्рд╡рд░िрдд рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕ंрджेрд╢, рд╡ॉрдпрд╕ рдХॉрд▓, рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрд▓ рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХी рддрдХрдиीрдХ рд╣ै। рдИ-рдоेрд▓ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें IM рдд्рд╡рд░िрдд рдЙрдд्рддрд░ (Synchronous Feel) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
| IM рдНрдк्рд▓िрдХेрд╢рди | рд╡िрдХाрд╕рдХрд░्рддा / рдХंрдкрдиी | рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं |
|---|---|---|
| Jan Koum & Brian Acton (рдЕрдм Meta) | End-to-End Encryption (рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рдЖрдзाрд░िрдд); рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиंрдмрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрд╣рдЪाрди। | |
| Telegram | Pavel Durov & Nikolai Durov | рдХ्рд▓ाрдЙрдб-рдЖрдзाрд░िрдд рдоैрд╕ेрдЬिंрдЧ; 2 рд▓ाрдЦ рд╕рджрд╕्рдпों рддрдХ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧ्рд░ुрдк्рд╕, рдмॉрдЯ्рд╕ рдПрд╡ं 2 GB рддрдХ рдлाрдЗрд▓ рд╢ेрдпрд░िंрдЧ। |
| FB Messenger | Meta Platforms | рдлेрд╕рдмुрдХ рдПрдХाрдЙंрдЯ рд╕े рд╕ीрдзे рдПрдХीрдХृрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪैрдЯ рд╡ рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрд▓िंрдЧ рдРрдк। |
Introduction to Blogs
Blog (рдм्рд▓ॉрдЧ): рдпрд╣ рд╢рдм्рдж "Weblog" рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ूрдк рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдЕрдерд╡ा рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЬрд░्рдирд▓ (рдбाрдпрд░ी) рд╣ै рдЬрд╣ां рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╕ंрд╕्рдеा рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░, рддрдХрдиीрдХी рдЬ्рдЮाрди, рдЯ्рдпूрдЯोрд░िрдпрд▓्рд╕ рдЕрдерд╡ा рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПं рд▓ेрдЦों (Posts) рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
• рдХाрд▓ाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ рдХ्рд░рдо (Reverse Chronological Order): рдм्рд▓ॉрдЧ рдкрд░ рдирд╡ीрдирддрдо рд▓ेрдЦ (Newest Post) рд╕рджैрд╡ рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдкुрд░ाрдиे рд▓ेрдЦ рдиीрдЪे рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं।
• рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी:
1. Blogger: рд╡рд╣ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬो рдм्рд▓ॉрдЧ рд▓िрдЦрддा рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
2. Blogging: рдм्рд▓ॉрдЧ рдкрд░ рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा।
3. Blogosphere: рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдоौрдЬूрдж рд╕рднी рдм्рд▓ॉрдЧ्рд╕ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ाрдЭा рд╕рдоुрджाрдп।
4. рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдм्рд▓ॉрдЧिंрдЧ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо्рд╕: Google Blogger (blogspot.com), WordPress, Medium.
Basics of E-commerce (рдмिрдЬрдиेрд╕ рдоॉрдбрд▓्рд╕)
E-Commerce (Electronic Commerce): рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡рд╕्рддुрдУं, рдЙрдд्рдкाрджों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЦрд░ीрдж-рдмिрдХ्рд░ी рддрдеा рд╡िрдд्рддीрдп рд▓ेрди-рджेрди рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдИ-рдХॉрдорд░्рд╕ рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
| рдоॉрдбрд▓ | рдкूрд░्рдг рд░ूрдк (Full Form) | рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрдмंрдз | рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЙрджाрд╣рд░рдг |
|---|---|---|---|
| B2B | Business-to-Business | рдПрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдХंрдкрдиी рд╕ीрдзे рджूрд╕рд░ी рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдХंрдкрдиी рдХो рдеोрдХ рдоाрд▓ рдмेрдЪрддी рд╣ै। | Alibaba, IndiaMART, Udaan |
| B2C | Business-to-Consumer | рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╕्рдЯोрд░ рд╕ीрдзे рдЖрдо рдЧ्рд░ाрд╣рдХ (рдЙрдкрднोрдХ्рддा) рдХो рдЦुрджрд░ा рдЙрдд्рдкाрдж рдмेрдЪрддा рд╣ै। | Amazon, Flipkart, Myntra |
| C2C | Consumer-to-Consumer | рдПрдХ рдЖрдо рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ीрдзे рджूрд╕рд░े рдЖрдо рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХो рдкुрд░ाрдиा рд╕ाрдоाрди рдмेрдЪрддा рд╣ै। | OLX, Quikr, eBay |
| C2B | Consumer-to-Business | рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХंрдкрдиिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (рдл्рд░ीрд▓ांрд╕िंрдЧ) рдмेрдЪрддा рд╣ै। | Upwork, Freelancer, Shutterstock |
| B2G / G2C | Business/Gov to Citizen | рд╕рд░рдХाрд░ी рдкोрд░्рдЯрд▓्рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдиाрдЧрд░िрдХों рдЕрдерд╡ा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ेрд╡ाрдПं। | GeM Portal, рдИ-рдЯेंрдбрд░िंрдЧ |
Netiquettes (рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░)
Netiquette: рдпрд╣ рд╢рдм्рдж Net (Internet) + Etiquette (рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░) рдХे рдоेрд▓ рд╕े рдмрдиा рд╣ै। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдИ-рдоेрд▓, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा, рдЪैрдЯ рд░ूрдо्рд╕ рдЕрдерд╡ा рдСрдирд▓ाрдЗрди рдоंрдЪों рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╕рдн्рдп, рдЬिрдо्рдоेрджाрд░, рдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЖрдЪрд░рдг рдХे рдиिрдпрдоों рдХो Netiquette рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
| рдиिрдпрдо / рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ | рдХ्рдпा рдХрд░ें (Do's) ✅ | рдХ्рдпा рди рдХрд░ें (Don'ts) ❌ |
|---|---|---|
| рдЯाрдЗрдкिंрдЧ рдХेрд╕ (All Caps) | рд╕ाрдоाрди्рдп Sentence case рдоें рд▓िрдЦें। | рд╕ाрд░े рд╢рдм्рдж рдХैрдкिрдЯрд▓ (ALL CAPS) рдоें рди рд▓िрдЦें; рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдЗрд╕े рдЪिрд▓्рд▓ाрдиा (Shouting) рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। |
| рдЧोрдкрдиीрдпрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди | рджूрд╕рд░ों рдХी рдиिрдЬी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╡ рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░ें। | рдХिрд╕ी рдХी рдЕрдиुрдорддि рдХे рдмिрдиा рдЙрд╕рдХी рдиिрдЬी рдЪैрдЯ рдпा рдлोрдЯो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рди рдХрд░ें। |
| рд╕्рдкैрдоिंрдЧ рд╡ рдЕрдлрд╡ाрд╣ें | рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдкिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ी рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ें। | рдмिрдиा рдЬांрдЪे рдн्рд░ाрдордХ рд╕ंрджेрд╢, рдлेрдХ рди्рдпूрдЬ рдпा рдЪेрди рдоेрд▓ рдлॉрд░рд╡рд░्рдб рди рдХрд░ें। |
| рд╕рдн्рдп рднाрд╖ा | рд╡िрдирдо्рд░, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдФрд░ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें। | рдЕрдкрдоाрдирдЬрдирдХ, рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдпा рдЕрднрдж्рд░ рднाрд╖ा (Cyberbullying) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рди рдХрд░ें। |
Railway Reservation (IRCTC рдПрд╡ं e-Ticketing)
рднाрд░рддीрдп рд░ेрд▓рд╡े рдоें рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЯिрдХрдЯ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг, рдЦाрдирдкाрди рд╡ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕ेрд╡ाрдПं IRCTC рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ैं।
• IRCTC Full Form: Indian Railway Catering and Tourism Corporation.
• CRIS: Centre for Railway Information Systems (рд░ेрд▓рд╡े рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдИрдЯी рд╡िंрдЧ рдЬो рдмैрдХрдПंрдб PRS рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд╕ंрднाрд▓рддा рд╣ै)।
• PNR (Passenger Name Record): рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдЯिрдХрдЯ рдкрд░ рджрд░्рдЬ 10 рдЕंрдХों рдХी рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдпाрдд्рд░ी рдХा рдиाрдо, рдмрд░्рде/рд╕ीрдЯ рд╕ंрдЦ्рдпा, рдЯ्рд░ेрди рдиंрдмрд░ рд╡ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд╕्рдеिрддि (CNF, RAC, WL) рджрд░्рдЬ рд░рд╣рддी рд╣ै।
• рд╡ाрддाрдиुрдХूрд▓िрдд (AC Classes): рдпाрдд्рд░ा рд╕े 1 рджिрди рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ाрддः 10:00 AM рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн।
• рдЧैрд░-рд╡ाрддाрдиुрдХूрд▓िрдд (Non-AC / Sleeper): рдпाрдд्рд░ा рд╕े 1 рджिрди рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ाрддः 11:00 AM рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн।
Passport Services (рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рд╕ेрд╡ा рдХेंрдж्рд░)
рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рд╡िрджेрд╢ рдпाрдд्рд░ा рд╣ेрддु рдХिрд╕ी рд╕ंрдк्рд░рднु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рдЬाрд░ी рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рд╡ рдиाрдЧрд░िрдХрддा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдпрд╣ рд╕ेрд╡ा рд╡िрджेрд╢ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп (Ministry of External Affairs - MEA) рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ै।
• рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдкोрд░्рдЯрд▓: passportindia.gov.in (Passport Seva Project - PSP)।
• PSK (Passport Seva Kendra): рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рднौрддिрдХ рдмाрдпोрдоेрдЯ्рд░िрдХ्рд╕, рдлोрдЯो рд╡ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╕рдд्рдпाрдкрди рд╣ेрддु рд╕्рдеाрдкिрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рдХेंрдж्рд░।
• POPSK: Post Office Passport Seva Kendra (рдбाрдХрдШрд░ों рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд▓рдШु рдХेंрдж्рд░)।
• ARN (Application Reference Number): рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЖрд╡ेрджрди рдЬрдоा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी 12 рдЕंрдХों рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ंрдЦ्рдпा।
eHospital (ORS — Online Registration System)
eHospital: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ूрдЪрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХेंрдж्рд░ (NIC) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ Hospital Management Information System (HMIS) рдХ्рд▓ाрдЙрдб рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рд╣ै, рдЬो рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ीрдХृрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
ORS (Online Registration System): eHospital рдХा рдиाрдЧрд░िрдХ-рдЙрди्рдоुрдЦ (Citizen-facing) рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкोрд░्рдЯрд▓ (ors.gov.in) рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХोрдИ рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рдПрдо्рд╕ (AIIMS) рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХेंрдж्рд░ीрдп/рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдШрд░ рдмैрдаे рдСрдирд▓ाрдЗрди OPD Appointment рдмुрдХ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ैрдм рдЬांрдЪ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд░рдХ्рдд рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा (Blood Availability) рджेрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै।
UMANG App (рдпूрдиिрдлाрдЗрдб рдоोрдмाрдЗрд▓ рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рди)
UMANG: рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп (MeitY) рддрдеा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдИ-рдЧрд╡рд░्рдиेंрд╕ рдбिрд╡ीрдЬрди (NeGD) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдПрдХ рдПрдХрд▓ рдПрдХीрдХृрдд рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк рд╣ै।
• UMANG Full Form: Unified Mobile Application for New-age Governance.
• рд▓ॉрди्рдЪ: рдирд╡ंрдмрд░ 2017 рдоें рдоाрдирдиीрдп рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдХे рддрд╣рдд рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा।
• рднाрд╖ाрдПं: рдпрд╣ 13 рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं (рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдЕрд╕рдоिрдпा, рдмंрдЧाрд▓ी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдХрди्рдирдб़, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаी, рдЙрдб़िрдпा, рдкंрдЬाрдмी, рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧु, рдЙрд░्рджू) рдХो рд╕рдкोрд░्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै।
• рдПрдХीрдХृрдд рд╕ेрд╡ाрдПं: рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░, рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдпों рдХी 1,200+ рд╕ेрд╡ाрдПं (рдЬैрд╕े EPFO рдкाрд╕рдмुрдХ, рдкैрди рдХाрд░्рдб, рдЧैрд╕ рд╕िрд▓ेंрдбрд░ рдмुрдХिंрдЧ, рдкीрдПрдо рдЖрд╡ाрд╕, рдХिрд╕ाрди рд╕ेрд╡ाрдПं, рд╕ीрдмीрдПрд╕рдИ рд░िрдЬрд▓्рдЯ्рд╕) рдПрдХ рд╣ी рдРрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं।
• UMANG рдХा рдоुрдЦ्рдп рдз्рдпेрдп "рд╕рднी рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ेрд╡ाрдПं рдПрдХ рд╣ी рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░" рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рд╣ै।
• рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЗрд╕рдоें 4 рдЕंрдХों рдХा MPIN рд╕ेрдЯ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
Digital Locker and Its Uses (DigiLocker)
DigiLocker (рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ॉрдХрд░): рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рддрд╣рдд рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХ्рд▓ाрдЙрдб рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рднौрддिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों (Physical Paper Documents) рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рдХाрдЧрдЬ-рд░рд╣िрдд рд╢ाрд╕рди (Paperless Governance) рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै।
| рдоाрдкрджंрдб | DigiLocker рд╡िрдиिрд░्рджेрд╢ | рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|---|
| рдоुрдл्рдд рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рд╕्рдкेрд╕ | 1 GB (1 рдЧीрдЧाрдмाрдЗрдЯ) | рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рд╕्рд╡-рдЕрдкрд▓ोрдб рдХिрдП рдЧрдП рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рд╣ेрддु 1 GB рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХ्рд▓ाрдЙрдб рд╕्рдкेрд╕। |
| рдХाрдиूрдиी рдоाрди्рдпрддा (Legal Validity) | IT Act 2000, Section 9A | рдбिрдЬीрд▓ॉрдХрд░ рдоें рдЬाрд░ी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдоूрд▓ рднौрддिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдХे рд╕рдорддुрд▓्рдп рд╡ैрдз рд╣ैं। |
| рдЬाрд░ी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ (Issued Docs) | рд╕ीрдзे рдЬाрд░ीрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी | рдоाрд░्рдХрд╢ीрдЯ, рдб्рд░ाрдЗрд╡िंрдЧ рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕, рд╡ाрд╣рди рдЖрд░рд╕ी, рдЖрдзाрд░ — рдЗрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं। |
| рдЕрдкрд▓ोрдб рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ (Uploaded) | рдиाрдЧрд░िрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдХैрди рдХॉрдкी | рд╕рдорд░्рдеिрдд рдк्рд░ाрд░ूрдк: PDF, JPEG, PNG (рдЕрдзिрдХрддрдо 50 MB рдк्рд░рддि рдлाрдЗрд▓)। |
• рдЯ्рд░ैрдлिрдХ рдкुрд▓िрд╕ рд╕рдд्рдпाрдкрди: рдбिрдЬीрд▓ॉрдХрд░ рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдб्рд░ाрдЗрд╡िंрдЧ рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ (DL) рдФрд░ рд╡ाрд╣рди рдЖрд░рд╕ी (RC) рдХो рдоोрдЯрд░ рд╡ाрд╣рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдоाрди्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
• рдЦाрддा рдЦोрд▓рдиे рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा: рдбिрдЬीрд▓ॉрдХрд░ рдоें рдирдпा рдЦाрддा рдЦोрд▓рдиे рдФрд░ рдк्рд░рдоाрдгीрдХрд░рдг рд╣ेрддु рдоोрдмाрдЗрд▓ рд▓िंрдХ्рдб рдкрд╣рдЪाрди рдк्рд░рдоाрдгीрдХрд░рдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।